Τι είναι η ηθική παρενόχληση (mobbing) και ο εργασιακός εκφοβισμός (bullying);
Αν και οι δύο έννοιες συχνά συγχέονται και ταυτίζονται και πολλές φορές χρησιμοποιούνται υπαλλακτικώς για να περιγράψουν μία κοινή κατάσταση ή ακόμα συχνότερα λαμβάνουν χώρα αμφότερες, το εργασιακό bullying εκφράζεται με πιο άμεσες εκφράσεις, προσβολές ή και απειλές, το φαινόμενο mobbing είναι πιο έμμεσο, συνίσταται στην ψυχολογική παρενόχληση, πίεση, ενόχληση με σκοπό τον εκφοβισμό, στην επίμονη κοινωνική απομόνωση, στην αποδόμηση της επαγγελματικής αξιοπιστίας του ατόμου, στη σιωπηρή μεταβίβαση καθηκόντων κ.ά. Με άλλα λόγια το mobbing λειτουργεί με έναν τρόπο λιγότερο προφανή, είναι πιο σιωπηλό και μεθοδικό και η περιθωριοποίηση έρχεται μέσα από διαδικασίες. Συνολικά, πρόκειται για πράξεις συστηματικής, μεθοδικής και συνεχούς άσκησης ψυχολογικής και ηθικής βίας, οι οποίες έχουν σαν στόχο και καταλήγουν στη διαμόρφωση ενός εχθρικού και μειωτικού εργασιακού περιβάλλοντος, στο οποίο υπάρχει διακριτική μεταχείριση κάποιου/ων εργαζομένου/ων, ακόμα και τρομοκρατία. Οι πράξεις αυτές και συμπεριφορές, μεταξύ άλλων, προσβάλουν την προσωπικότητα, την αξιοπρέπεια, τη σωματική και ψυχική ακεραιότητα του εργαζόμενου και οδηγεί συχνά σε ολοκληρωτική εξάντληση (burn-out) του εργαζόμενου. Επιπλέον, το mobbing μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες στην ψυχική υγεία του θύματος.
Η ηθική παρενόχληση (mobbing) στον εργασιακό χώρο
Η ηθική/ψυχολογική παρενόχληση και ο εργασιακός εκφοβισμός περιλαμβάνουν κάθε είδους καταχρηστική συμπεριφορά και μπορεί να εκδηλωθούν με λόγια, πράξεις, γραπτά μηνύματα ακόμα και σιωπηρά (χαρακτηριστικό παράδειγμα mobbing είναι όταν ο θύτης εσκεμμένα αποφεύγει να απευθύνει το λόγο ή να απαντάει στο θύμα, σε συζητήσεις που έχουν να κάνουν με το αντικείμενο εργασίας). Μπορεί να συνίστανται σε ταπεινωτικές συμπεριφορές, σε άνιση μεταχείριση, σε προσβολές, απομόνωση, εξώθηση σε σφάλματα, σε απειλές, σε άσκηση ψυχολογικής βίας, σε ανάθεση υπερβολικού όγκου εργασίας ή αντικρουόμενων εντολών και στη συνέχεια επίπληξη για την δήθεν ελλιπή απόδοση, σε τοποθέτηση σε θέση «ψυγείο» χωρίς καθήκοντα και αντικείμενο εργασίας κ.α.
Μερικά πολύ χαρακτηριστικά παραδείγματα που έχουμε συναντήσει κατά τις συζητήσεις μας με πελάτες είναι τα ξεσπάσματα με φωνές και προσβλητικές επιπλήξεις, η παρεμπόδιση του ατόμου να εκφραστεί όπως με διακοπές, με “καπέλωμα”, με ειρωνεία ή διαστρέβλωση των λεγομένων του, η κοινωνική απομόνωση του ατόμου, η οποία μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορους τρόπους (μη πρόσκληση σε συναντήσεις, μη κοινοποίηση emails και μηνυμάτων που αφορούν την εργασία, ανάπτυξη κάποιου είδους εσωτερικών αστεϊσμών – inside jokes, μεταξύ των υπολοίπων εργαζομένων και εμφανείς αναφορές σε αυτά ενώπιον του αποκλεισμένου ατόμου, ώστε ακριβώς να αντιληφθεί και να βιώσει την περιθωριοποίησή του κλπ), χλευασμός ή επίθεση για προσωπικές πεποιθήσεις, πολιτικά ή θρησκευτικά φρονήματα, σεξουαλικό προσανατολισμό ή φυλετική/εθνοτική προέλευση, ανάθεση στο άτομο περισσότερης δουλειάς από αυτή που μπορεί αντικειμενικώς να παράξει ή ανάθεση αντικρουόμενων ή ασαφών εντολών, σεξουαλική παρενόχληση, απειλές, προσβολή, ταπείνωση και συνεχής κριτική του ατόμου, είτε μόνο του είτε μπροστά σε άλλους κ.ά.
Και φυσικά, απώτερος στόχος των πρακτικών αυτών είναι η μείωση της αξίας του ατόμου και της εργασίας που αυτό προσφέρει, προκειμένου είτε να εξαναγκαστεί σε παραίτηση, είτε να μη διεκδικήσει διάφορα εργασιακά δικαιώματα, όπως αυξήσεις, άδειες, προαγωγές κλπ.
Θύμα ηθικής παρενόχλησης και εκφοβισμού μπορεί να πέσει κάθε εργαζόμενος, ανεξαρτήτως της βαθμίδας, της θέσης ή του φύλου του. Το mobbing προκαλείται είτε από τους εργοδότες, είτε και από εργαζόμενους σε βάρος άλλων εργαζομένων. Έτσι, μπορεί να συναντήσει κανείς κάθετη παρενόχληση από προϊστάμενο προς υφιστάμενο (που είναι η πιο συνήθης μορφή), παρενόχληση μεταξύ συναδέλφων, φαινόμενο που μπορεί να οφείλεται σε προσωπικές εμπάθειες, στον ανταγωνισμό κλπ, ή παρενόχληση, αντίστροφα, από υφιστάμενο ή ομάδα υφισταμένων προς προϊστάμενο (συναντάται λιγότερο συχνά).
Αποτελέσματα και επιπτώσεις
Το mobbing και το εργασιακό bullying μπορεί να έχουν πολλές επιπτώσεις στην ψυχική, κοινωνική και οικονομική ζωή του ατόμου, όπως και στην ίδια την υγεία, ακόμα και τη ζωή του. Στο άτομο οι καταστάσεις αυτές συχνά επιφέρουν χαμηλή αυτοπεποίθηση, γενικότερο αίσθημα απροθυμίας και ματαιότητας, αίσθηση απομόνωσης και μοναξιάς, σωματικά και ψυχοσωματικά προβλήματα όπως πονοκεφάλους, απώλεια όρεξης, εφίδρωση στα χέρια, τρέμουλο, ανησυχία, άγχος απογοήτευση, θυμό κλπ. Το άτομο χάνει σταδιακά την παραγωγικότητά του, “μπλοκάρει” πνευματικά και δεν βρίσκει κίνητρα να αποδώσει στο μέγιστο των δυνατοτήτων του.
Μία χαρακτηριστική περίπτωση των ακραίων συνεπειών της ηθικής παρενόχλησης στον εργασιακό χώρο που συντάραξε την κοινή γνώμη, ήταν η περίπτωση της 41χρονης ΑΜΕΑ στη Θεσσαλονίκη, η οποία εξαιτίας της ψυχολογικής πίεσης και του εχθρικού εργασιακού περιβάλλοντος που δημιουργούσαν οι εργοδότες της, οδηγήθηκε σε μία εξαιρετικά στρεσογόνο κατάσταση, για την αντιμετώπιση της οποίας προσέφυγε τελικά στη λήψη χαπιών και αλκοόλ, γεγονός που είχε με τη σειρά του ως αποτέλεσμα να πεθάνει από καρδιά. Το Μονομελές Πρωτοδικείο Θεσσαλονίκης με μία πρωτοποριακή απόφαση (υπ’ αρ. 322/2024) χαρακτήρισε τον θάνατο «εργατικό ατύχημα» και επιδίκασε αποζημίωση στους συγγενείς της εκλιπούσας.
Αυτό που, δυστυχώς, δεν γίνεται αρκούντως κατανοητό από ορισμένους εργοδότες είναι ότι τα αποτελέσματα αυτά δεν βλάπτουν μόνο τον εργαζόμενο αλλά τελικά την ίδια την επιχείρηση. Όταν ο εργαζόμενος που υφίσταται τις συμπεριφορές αυτές, δεν μπορεί να εκφράσει ελεύθερα τις απόψεις και τις γνώσεις του, όταν τίθεται εκτός project στα οποία θα μπορούσε να συνεισφέρει πολύτιμη συμβολή, όταν φοβάται να μπει σε ένα meeting γιατί δεν ξέρει τι θα αντιμετωπίσει και γενικότερα όταν νιώθει διαρκώς εκφοβισμό, παραγκώνιση, μείωση της προσωπικότητάς του, είναι απολύτως εύλογο σταδιακά να μειωθεί ή και να απωλεσθεί τελείως η ενέργεια και η όρεξη για προσφορά εργασίας που είχε, να μην βρίσκει τη δύναμη, το κίνητρο ή τον τρόπο να δώσει παραπάνω πράγματα (που άλλως θα μπορούσε). Άρα σταδιακά η εν λόγω επιχείρηση χάνει παραγωγικότητα και ενδεχομένως να καταλήξει να χάσει και πολύτιμα στελέχη ή υπαλλήλους, καθώς μπορεί να αναγκασθούν να αναζητήσουν ένα άλλο εργασιακό περιβάλλον που να σέβεται και να επιτρέπει την ελεύθερη ανάπτυξη όλων των πτυχών της προσωπικότητας του ατόμου. Είναι εμφανές, λοιπόν, ότι υφίσταται άμεσο συμφέρον και αναγκαιότητα για την επιχείρηση, να διαθέτει την κατάλληλη νομική και συμβουλευτική υποστήριξη, προκειμένου να μπορεί άμεσα, εγκαίρως και αποτελεσματικά να επεμβαίνει και να αντιμετωπίζει τα περιστατικά αυτά.
Νομοθετικό πλαίσιο και τρόποι αντιμετώπισης
Στις ευρωπαϊκές χώρες έχει εντοπιστεί εδώ και πολλά χρόνια το πρόβλημα και υπάρχει νομοθετική ρύθμιση για τα φαινόμενα αυτά. Στη χώρα μας δεν υπήρχε ειδική νομοθετική αντιμετώπιση μέχρι το Ν. 4808/2021 για την προστασία της εργασίας, την εξάλειψη της βίας και παρενόχλησης στον κόσμο της εργασίας και την προώθηση της ασφάλειας και της υγείας στην εργασία, ενώ μερικά χρόνια νωρίτερα είχε ψηφιστεί και ο Ν. Ν. 4364/2016, περί απαγόρευσης της άνισης μεταχείρισης των εργαζομένων λόγω προσωπικών πεποιθήσεων, φυλετικής ή εθνοτικής προέλευσης κλπ.
Με το με το Ν. 4808/2021, δυνάμει του οποίου παρέχεται μια ευρύτερη και ενισχυμένη προστασία της προσωπικότητας και της αξιοπρέπειας του εργαζομένου έναντι μορφών βίας και παρενόχλησης. Εφαρμόζεται για εργαζόμενους τόσο του ιδιωτικού, όσο και του δημοσίου τομέα, ανεξαρτήτως του εργασιακού καθεστώτος, καθώς και για άτομα που παρακολουθούν κατάρτιση, συμπεριλαμβανομένων των ασκούμενων, των μαθητευόμενων, των εθελοντών κ.α. και απαριθμεί έναν μακρύ κατάλογο μη αποδεκτών συμπεριφορών και πρακτικών βίας και παρενόχλησης στην εργασία, στις οποίες μπορούν να συγκαταλεχθούν ενδεικτικά η ηθική παρενόχληση (mobbing), η εμμονική και παρενοχλητική παρακολούθηση (stalking), η ψηφιακή παρενόχληση με ηλεκτρονικά μέσα (cyberstalking), η σεξουαλική παρενόχληση και γενικώς κάθε είδους σωματική, ψυχολογική, λεκτική ή μη λεκτική βία και κακομεταχείριση στον κόσμο της εργασίας.
Παράλληλα, τίθενται αυστηρές υποχρεώσεις στους εργοδότες, οι οποίοι οφείλουν να επιδεικνύουν μηδενική ανοχή στη βία και παρενόχληση, οφείλουν να λαλμβάνουν μέτρα για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της βίας και της παρενόχλησης στην εργασία και να ενημερώνουν τους εργαζομένους σχετικά με τους πιθανούς κινδύνους βίας και παρενόχλησης στον εργασιακό χώρο, αλλά και για την ισχύουσα νομοθεσία και τα δυνατά μέτρα προστασίας και οφείλουν να παρέχουν ασφαλείς διαύλους επικοινωνίας, διασφάλιση εμπιστευτικότητας και άμεση λήψη μέτρων προστασίας των θιγόμενων, με πρόσβαση στα απαραίτητα στοιχεία για τη διαπίστωση των γεγονότων, απαγόρευση αντιποίνων, προβλέψεις για κυρώσεις, συνεργασία με αρμόδιες αρχές κλπ.
Ο εργαζόμενος δε έχει διευρυμένα δικαιώματα, όπως η διεκδίκηση αποζημίωσης, το αίτημα για άρση προσβολής της προσωπικότητάς του και αποφυγή προσβολής αυτής στο μέλλον, επίκληση ακυρότητας ενδεχομένως καταχρηστικής καταγγελίας σύμβασης, απαγόρευση αντιποίνων για καταγγελίες βίας και παρενόχλησης κ.α. Σωρρευτικά με το Ν. 4808/2021 εφαρμογής συχνά τυγχάνουν και άλλοι κανόνες του εργατικού, αστικού ακόμα και ποινικού δικαίου, οι οποίοι μπορεί να διευρύνουν έτι περαιτέρω τα δικαιώματα και το εύρος αποζημίωσης που μπορεί να διεκδικήσει ο βλαφθείς εργαζόμενος.
Οι τρόποι που μπορούν να διεκδικηθούν τα δικαιώματα αυτά είναι η καταγγελία εντός της επιχείρησης, η καταγγελία στην Επιθεώρηση Εργασίας (Σ.Ε.Π.Ε.), η εξωδικαστική επίλυση με τη συνδρομή εξειδικευμένου δικηγόρου – διαμεσολαβητή και εν τέλει η δικαστική οδός.
Το γραφείο μας έχει χειριστεί με επιτυχία τόσο εξώδικα όσο και δικαστικά υποθέσεις εργασιακής παρενόχλησης και εκφοβισμού. Έχουμε παράσχει ολοκληρωμένο συμβουλευτικό πλαίσιο και διαχείριση περιστατικών mobbing τόσο σε εργοδότες όσο και σε εργαζομένους, έχουμε καταφέρει να επιλυθούν εξωδικαστικά τέτοιου είδους διαφορές αλλά και δικαίωση για τους εντολείς μας μέσω της δικαστικής οδού. Αν αντιμετωπίζετε τέτοια φαινόμενα, είτε ως εργαζόμενος είτε ως εργοδότης, επικοινωνήστε μαζί μας και θα σας προσφέρουμε ένα ολοκληρωμένο πακέτο λύσεων που θα εξυπηρετεί τις ανάγκες σας.
